پگاه حوزه - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ١ - نگراشى بر تاثير فرهنگ عاشورا بر پيدايش، پيروزى و تداوم انقلاب اسلامى - محمدی علیرضا
نگراشى بر تاثير فرهنگ عاشورا بر پيدايش، پيروزى و تداوم انقلاب اسلامى
محمدی علیرضا
خاستگاه عاشورايى انقلاب
از ديدگاه بسيارى از انديشمندان و متفكرانى كه در زمينه تبيين علل و عوامل پيروزى انقلاب اسلامى ايران، نظريهپردازى نمودهاند، عامل مذهب از قوىترين و اصلىترين عواملى است كه در پيدايش و پيروزى انقلاب اسلامى نقش بهسزايى ايفا نموده است. (١)
ميشل فوكو، فيلسوف مشهور فرانسوى و نظريهپرداز پستمدرنيسم، در تحليل و بررسى عوامل انقلاب اسلامى، از «معنويتگرايى سياسى» نام مىبرد; به نظر او، روح انقلاب اسلامى در اين حقيقتيافت مىشود كه ايرانىها از خلال انقلاب خود، در جستوجوى ايجاد تحول و تغيير در خويش بودند. هدف اصلى آنها يك تحول بنيادين در وجود فردى و اجتماعى، حيات اجتماعى و سياسى، و در نحوه تفكر و شيوه نگرش بود; «... آنان راه اصلاح را در اسلام يافتند; اسلام براى آنان هم دواى درد فردى و هم درمان بيمارىها و نواقص جمعى بود». (٢)
آصف حسين در كتاب «ايران اسلامى، انقلاب و ضد آن» ، بر اين نكته تاكيد دارد كه مطالعه انقلاب بايد با توجه به عنصر ايدئولوژى، نقش اپوزيسيون اسلامى، مشروعيت، آموزشها و خصوصا رهبرى صورت گيرد. (٣) و حامد الگار نيز در كتاب «ريشههاى انقلاب اسلامى» ، «تشيع» ، «رهبرى امام خمينى (ره)» و «طرح اسلام به عنوان يك ايدئولوژى» را به عنوان ريشههاى انقلاب مطرح مىكند.(٤)
از سوى ديگر مرورى بر ادبيات سياسى رايج در روند وقوع انقلاب اسلامى، شعارها، سخنرانىها و بيانيههاى انقلابيون و رهبران نهضت، بيانگر اين واقعيت است كه از ميان عناصر مذهبى، فرهنگ عاشورا و نهضت امام حسين (ع)، نقش بهسزايى در اين زمينه ايفا نموده است. مؤلفههاى فرهنگ و تعاليم عاشورا عبارت از: فرهنگ شهادت، فرهنگ مبارزه مستمر حق با باطل، فرهنگ طاغوت ستيزى و طاغوتزدايى، اصل پيروى از رضاى خدا و مصالح مسلمين، و فرهنگ پيشگيرى از جرم و فساد، قبل از وقوع آن در فرهنگ نظارت عمومى و امر به معروف و نهى از منكر. (٥)
اين مؤلفهها در پيدايش و پيروزى انقلاب اسلامى نقش و تاثيرات بهسزايى داشته و حفظ و تداوم انقلاب اسلامى نيز در گرو حركت در اين چارچوب است. اكنون جهت آگاهى بيشتر بحث را در چند محور با تفصيل بيشتر پى مىگيريم.
الف. گونههاى تاثير فرهنگ عاشورا در پيدايش انقلاب اسلامى
١. تاثير فرهنگ عاشورا بر اهداف و انگيزههاى انقلابيون
هدف و انگيزه مردم ايران از انقلاب اسلامى، نابودى ظلم، استبداد و استكبار و برپايى حكومت عدل الهى و اجراى احكام اسلامى به عنوان «معروف، جلوگيرى از وابستگى به اجانب و بيگانگان، به عنوان «منكر» بود كه عينا همان انگيزه و هدف امام حسين (ع) از قيام عاشورا بود; چنان كه مىفرمايد: «انما خرجت لطلب الاصلاح فى امة جدى اريد ان امر بالمعروف و انهى عن المنكر و اسير بسيرة جدى و ابى على ابن ابى طالب (ع)».
اگر يزيد بن معاويه تجاهر به فسق و فجور داشت، خاندان پهلوى نيز همانگونه عمل مىكردند و براى اسلامزدايى را تا آنجا پيش رفتند كه تاريخ رسمى كشور را از هجرت پيامبر اكرم (ص) به تاريخ شاهنشاهى تبديل كردند. حضرت امام درباره تاثير عاشورا بر اهداف و انگيزههاى انقلاب اسلامى مىفرمايد: «حضرت سيدالشهداء به همه آموخت كه در مقابل ظلم، در مقابل ستم، در مقابل حكومت جائر چه بايد كرد». (٦) برخى از علماى اسلامى بر اين عقيدهاند كه مهمترين انگيزه امام حسين (ع) از اين قيام، ايجاد حكومت اسلامى بوده است. امام خمينى (ره) در اين زمينه مىفرمايد: «زندگى سيدالشهداء زندگى حضرت صاحب (ع)، زندگى همه انبيا عالم، از آدم تا حالا، همهشان اين معنا بوده است كه در مقابل حكومت جور، حكومت عدل را مىخواستند درست كنند». (٧)
از اينرو يكى از مهمترين شعارهاى انقلابيون اين بود: «نهضت ما حسينيه، رهبر ما خمينيه».
٢. تاثير فرهنگ عاشورا بر رهبرى انقلاب
وجود رهبرى حسينگونه امام خمينى (ره) يكى از مهمترين نهضت عاشورا در پيدايش انقلاب اسلامى بود; مردم ايران، صلابت، شهامت، شجاعت، قاطعيت، سازشناپذيرى و روح حماسى امام حسين (ع) را در شخصيت امام خمينى (ره) متجلى مىديدند و شرايطى كه امام حسين (ع) براى رهبر و حاكم جامعه اسلامى توصيف مىنمود، در او مىيافتند; شعار «خمينى، خمينى تو وارث حسينى» مبين اين امر است.٣. تاثير فرهنگ عاشورا بر شيوه مبارزه
در فرهنگ مكاتب مادى مشت نبايد به نبرد درفش برود، اما مردم ايران تحت تاثير نهضت عاشورا، روحيه شهادتطلبى امام حسين (ع) و اصحابش را در خاطرهها تكرار مىكردند; جوانان انقلابى با شعارهاى «اللهاكبر» و «توپ، تانك، مسلسل، ديگر اثر ندارد...» ، با تانكها و مسلسلهاى رژيم ستمشاهى مقابله مىنمودند. حضرت امام مىفرمايند: «كيفيت مبارزه را،... اينكه قيام در مقابل يك حكومت قلدرى كه همهجا را در دست دارد، با يك عده معدود، بايد چه طور باشد، اينها چيزهايى است كه حضرت سيدالشهدا به ملت آموخته است». (٨)
از فردستيزى تحت تاثير رافت اسلامى و سيره امام حسين (ع) با دشمنان خود، مانند حربن يزيد رياحى و... با شعار «گل در مقابل گلوله» فرياد مىزدند: «ارتش ايران حسينى شده، رهبر ايران خمينى شده». (٩)٤. تاثير فرهنگ عاشورا از طريق ايام و اماكن عزادارى حسين بر انقلاب
علاوه بر اين، ايام عزادارى امام حسين (ع) و اماكن از قبيل مساجد، تكايا و خيمههاى عزادارى امام حسين (ع)، به عنوان مهمترين زمان و مكان براى فعاليت نيروهاى انقلاب و آگاهى مردم از مفاسد حكومت پهلوى و سازماندهى آنان براى راهپيمايى، تظاهرات و فعاليتهاى انقلابى محسوب مىگرديد.
اساسا در طول دو ماه محرم و صفر، در سال اوجگيرى انقلاب اسلامى، نقطه اوج آن، يعنى همان تاسوعا و عاشوراى حسينى بود كه پايههاى اساسى رژيم ستمشاهى را لرزاند.
سران ساواك در تحليلهاى درونسازمانى خود گفته بودند كه اگر ما بتوانيم ماه محرم را به خوبى پشتسر بگذاريم، رژيم پهلوى ماندنى است و همه ديديم كه پس از اربعين حسينى در سال ١٣٩٩ هجرى قمرى، رژيم ٢٥٠٠ ساله شاهنشاهى، در كمتر از يك ماه ساقط شد. (١٠)
ب. گونههاى تاثير فرهنگ عاشورا در پيروزى انقلاب اسلامى
با مرورى بر مقاطع سرنوشتساز در پيروزى انقلاب اسلامى، مشخص مىشود كه نقطه آغازين آن، ايام عزادارى امام حسين (ع) و با الهام از آموزههاى نهضت عاشورا بود:
١. قيام ١٥ خرداد كه نقطه عطفى در تاريخ انقلاب شمرده مىشود، به دنبال سخنرانى حضرت امام (ره) در بعدازظهر عاشورا (١٣ خرداد ١٣٤٢) به وقوع پيوست. امام خمينى (ره) در مورد قيام ١٥ خرداد فرمودند: «ملت عظيمالشان در سالروز اين قيام انفجارآميزى كه مصادف با ١٥ خرداد ٤٢ بود، با الهام از عاشورا، آن قيام كوبنده را به بار آورد; اگر عاشورا و گرمى و شور و انفجار آن نبود، معلوم نبود چنين قيامى سازماندهى واقع شود». (١١)
٢. ١٧ شهريور نيز يكى از مقاطع مهم انقلاب بود كه تحت تاثير عاشورا و فرهنگ آن شكل گرفت; «١٧ شهريور مكرر عاشورا و ميدان شهدا مكرر كربلا و شهداى ما مكرر شهداى كربلا و مخالفان ملت ما مكرر يزيد و وابستگان او هستند». (١٢)
٣. اعلاميه تاريخى امام خمينى (ره) در روز ٢١ بهمن ١٣٥٧ مبنى بر شكستن كودتا و حكومت نظامى رژيم كه تصميم داشتند رهبران اصلى انقلاب را دستگير كرده و به زعم خويش، براى هميشه به انقلاب پايان دهند، عملا نوعى حماسه عاشورايى محسوب مىشد. مردم تحت تاثير اعلاميه و فرمان حسين زمان خويش، به خيابانها ريخته و توطئه رژيم را در هم شكستند; حضرت امام (ره) در اين زمينه مىفرمايد: «اگر قيام حضرت سيدالشهداء (ع) نبود، امروز هم ما نمىتوانستيم پيروز بشويم; تمام اين وحدت كلمهاى كه مبدا پيروزى ما شد، براى خاطر اين مجالس عزادارى، مجالس سوگوارى و اين مجالس تبليغ و ترويج اسلام شد». (١٣)
ج. تاثير فرهنگ عاشورا بر حفظ و تداوم انقلاب اسلامى
اگر انقلاب اسلامى بخواهد بر مبناى آن فرهنگى كه شكل گرفته است، تداوم يابد، ناگزير بايد به همان فرهنگ توجه مستمر داشته باشد. روحيه شهادتطلبى، آزادگى و شرف، عزت نفس، مبارزه با ظلم و ستمگرى، مخالفتبا تخطى از احكام اسلام و... در عرصههاى مختلف سياستخارجى و روابط با ديگر كشورها و همچنين عرصه سياست داخلى از سياستگذارى در ابعاد مختلف اقتصادى، اجتماعى، سياسى، فرهنگى و غيره گرفته تا بخشهاى اجرايى و... همه بايد به آموزههاى نهضت امام حسين (ع) و فرهنگ عاشورا پايبند باشد.
اگر انقلاب اسلامى توانسته است از كليه توطئهها جان سالم بدر برده، اگر جنگ تحميلى هشتساله كه از سوى تمامى قدرتهاى جهانى پشتيبانى مىشد، نتوانست اين انقلاب مردمى و اسلامى را از پاى درآورد، اگر تهديدهاى دشمنان اسلام، امپرياليسم تبليغاتى، محاصره اقتصادى، كودتاى نظامى و... هيچ كدام كوچكترين خللى در عزم و اراده نظام اسلامى وارد نكرده است، همه و همه به خاطر همان فرهنگ عاشورايى ملت ايران بوده است. (١٤)
امام خمينى (ره) در اين زمينه مىفرمايند: «اين محرم را زنده نگه داريد; ما هر چه داريم از اين محرم است و از اين مجالس تبليغ ما هم از محرم است، از اين قتل سيدالشهداء است و شهادت اوست. ما بايد به عمق اين شهادت و تاثير اين شهادت در عالم برسيم و توجه كنيم كه تاثير او هم امروز هم هست; اگر اين مجالس وعظ و خطابه و عزادارى و اجتماعات سوگوارى نبود، كشور ما پيروز نمىشد. همه در تحتبيرق امام حسين (ع) قيام كردند. الآن هم مىبينيد كه در جبههها وقتى كه نشان مىدهند آنها را، همه با عشق امام حسين (ع) است كه دارند جبههها را گرم نگه مىدارند».(١٥)
ايشان در جاى ديگر مىفرمايند: «فداكارى حضرت سيدالشهداء (ع) است كه اسلام را براى ما زنده نگه داشته است... ; بايد بدانيد كه اگر بخواهيد نهضتشما محفوظ بماند، بايد اين نهضتها را حفظ كنيد». (١٦)پىنوشتها
١. به عنوان نمونه ر. ك: عميد زنجانى، انقلاب اسلامى ايران و ريشه آن; منوچهر محمدى، تحليلى بر انقلاب اسلامى; سيد حميد روحانى، نهضت امام خمين (ره) ; على دوانى، نهضت روحانيون ايران; جميله كديور، روياروى، انقلاب اسلامى ايران و امريكا و....
٢. ميشل فوكو، ايرانىها رؤياى در سر دارند؟ ترجمه حسين معصومى همدانى.
٣. به نقل از ضيافتهاى نظرى بر انقلاب اسلامى «مجموعه مقالات» عبدالوهاب فراتى، نشر معارف، ص ٢٩٧.
٤. همان.
٥. هاشم هاشمنژاد هريسى، اصول فرهنگ و تعاليم عاشورا، چكيده مقالات كنگره بينالمللى امام خمينى (ره) و فرهنگ عاشورا; مؤسسه تنظيم ونشر آثار امام خمينى (ره)، ١٣٧٤، ص ١٨٩.
٦. قيام عاشورا در كلام و بيان امام خمينى (ره)، مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى (ره)، چاپ اول، ١٣٧٣، ص ٥٥.
٧. همان، ص ٣٨.
٨. صحيفه امام، ج ١٧، ص ٥٦.
٩. هفت قطره از جارى زلال انديشه امام خمينى (ره)، مصطفى كواكيان، نشر پازينه، ص ٢٢٩.
١٠. راهپيمايى عظيم مردم در روز اربعين برابر با ٢٩/١٠/١٣٥٧ بود كه پس از ٢٣ روز يعنى در ٢٢/١١/١٣٥٧ انقلاب اسلامى پيروز شد.
١١. صحيفه امام، ج ١٦، ص ٢٩٠.
١٢. همان، ص ٣٤٦.
١٣. همان.
١٤. هفت قطره، همان، ص ٢٣٥.
١٥. صحيفه امام، ج ١٧، ص ٥٨.
١٦. همان، ج ١٥، ص ٣٣١ و ٢٣٠ و جهت مطالعه درباره تاثيرات فرهنگ عاشورا بر انقلاب اسلامى ر. ك: ضيافتى نظرى بر انقلاب اسلامى (مجموعه مقالات عبدالوهاب فراتى، نشر معارف، ص ٩١; و فصلنامه حكومت اسلامى، سال هشتم، شماره اول بهار ٨٢، (ش ٢٨)، ص ٣٩٦.